Die Druckversion wird nicht mehr unterstützt und kann Darstellungsfehler aufweisen. Bitte aktualisiere deine Browser-Lesezeichen und verwende stattdessen die Standard-Druckfunktion des Browsers.

Veiligheid en gezondheid op het werk — Planning en voorbereiding

Inleiding

Rechtsgebied: Nederland. Deze aiMOOC behandelt de module Planning en voorbereiding binnen Veiligheid en gezondheid op het werk voor mbo-leerlingen en andere beginnende vakmensen in het smeden, kunstsmeden en de artistieke metaalbewerking. De juridische en opleidingscontext in deze cursus is uitsluitend Nederlands: de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit, informatie van het Arboportaal en de Nederlandse Arbeidsinspectie, de kwalificatiestructuur van SBB en relevante informatie van NEN.

Officiële regels, de actuele RI&E, het plan van aanpak, de arbocatalogus waar die van toepassing is, fabrikantvoorschriften en de instructies van school, leerbedrijf, werkgever en bevoegd toezichthouder gaan altijd vóór deze cursus. Deze aiMOOC is geen werkvergunning, geen vervanging van praktijkinstructie en geen bewijs dat je zelfstandig gevaarlijk werk mag uitvoeren. Werk met een smidsvuur, heet metaal, slijp- of boormachines, lasapparatuur, pers- of hamermachines, gasinstallaties en andere gevaarlijke arbeidsmiddelen voer je alleen uit na passende instructie en onder het toezicht dat jouw school of werkplek voorschrijft.

Land	Status in deze module
Nederland	Gekozen rechtsgebied. De Nederlandse arbo-, mbo- en normalisatiebronnen zijn voor deze cursus gecontroleerd.
België/Vlaanderen	Niet juridisch of onderwijskundig beoordeeld in deze module. Belgische regels, opleidingen, normen en functiebenamingen mogen niet automatisch gelijk worden gesteld aan Nederlandse.
Suriname	Niet juridisch of onderwijskundig beoordeeld in deze module. Surinaamse regels, opleidingen, normen en functiebenamingen mogen niet automatisch gelijk worden gesteld aan Nederlandse.

Cursuskenmerk	Inhoud
Module	Planning en voorbereiding
Vakgebied	Veilig en gezond werken in smederij en artistieke metaalbewerking
Doelgroep	Mbo en vergelijkbare beroepsgerichte leeromgevingen
Rechtsgebied	Nederland
Bronnencontrole	Gecontroleerd op 1 september 2026 aan de hand van officiële Nederlandse bronnen
Reviewstatus	Inhoudelijk gereed voor controle door docent, preventiemedewerker, praktijkopleider en vakexpert
Open leermateriaal	Ontworpen als herbruikbaar OER; bij hergebruik gelden de licentievoorwaarden van MOOCwiki en de afzonderlijke licenties van de gebruikte mediabestanden

Leerdoelen

Na deze module kun je in een Nederlandse leer- of werkomgeving:

een werkopdracht analyseren: je haalt maatvoering, materiaal, bewerkingen, kwaliteitscriteria, risico's en controlemomenten uit tekening, werkorder en werkinstructie.
de RI&E gebruiken: je legt verband tussen bedrijfsrisico's, het plan van aanpak en de concrete taak die je voorbereidt.
beheersmaatregelen rangschikken: je kiest eerst bron- en collectieve maatregelen en pas daarna individuele maatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen.
arbeidsmiddelen controleren: je controleert vóór gebruik of gereedschap, machines, afscherming, afzuiging en hulpmiddelen geschikt en zichtbaar in orde zijn.
PBM onderbouwen: je kiest alleen taakgeschikte PBM op basis van de RI&E, instructies en toepasselijke productspecificaties of normen.
een veilige werkplek plannen: je scheidt looproutes, heet-werkzones, materiaalstromen en opslag van gereedschappen en restmateriaal.
smeedwerk voorbereiden: je koppelt de voorbereiding aan het Nederlandse SBB-keuzedeel Smeden zonder daar een zelfstandig certificaat uit af te leiden.
duurzaamheid meenemen: je beperkt verspilling, onnodige verhitting en nabewerking zonder veiligheidsmaatregelen af te zwakken.
stopcriteria toepassen: je herkent wanneer je niet start, direct stopt, meldt en opnieuw laat beoordelen.

Nederlandse context: arbo, mbo en normalisatie

RI&E, plan van aanpak en verantwoordelijkheden

In Nederland vormt de risico-inventarisatie en -evaluatie, meestal afgekort tot RI&E, de basis van het arbobeleid van een bedrijf. De werkgever brengt de arbeidsrisico's in kaart en koppelt daaraan een plan van aanpak met maatregelen. Een RI&E moet worden aangepast wanneer werkzaamheden, werkmethoden, machines, materialen of inzichten zodanig veranderen dat de bestaande beoordeling niet meer past.

Voor jou als leerling of beginnend beroepsbeoefenaar betekent dit dat een taakcheck nooit losstaat van het bedrijfs- of schoolbeleid. Een korte laatste controle, vaak aangeduid als LMRA wanneer een werkplek die methode gebruikt, kan helpen om vlak vóór het starten afwijkingen te zien. Een LMRA vervangt de RI&E en het plan van aanpak niet.

De werkgever moet doeltreffende informatie en op de taak afgestemde instructie geven. Werknemers en leerlingen die als werknemer werkzaamheden verrichten hebben ook een actieve rol: arbeidsmiddelen en gevaarlijke stoffen juist gebruiken, voorgeschreven PBM correct gebruiken, beveiligingen niet buiten werking stellen, instructies opvolgen en gevaren of defecten onmiddellijk melden. In een onderwijswerkplaats volg je daarnaast de veiligheidsregels en bevoegdheidsgrenzen van de onderwijsinstelling.

Praktijkregel: als je opdracht, materiaal, machine, afscherming, afzuiging, werkruimte of eigen kennisniveau afwijkt van wat is voorbereid, start je niet of stop je het werk. Je meldt de afwijking en laat de taak opnieuw beoordelen.

De arbeidshygiënische strategie

De arbeidshygiënische strategie helpt je maatregelen in de juiste volgorde te plannen. PBM zijn belangrijk, maar zij zijn niet de eerste keuze wanneer het gevaar hoger in de keten kan worden aangepakt.

Volgorde	Soort maatregel	Voorbeeld in een smederij of metaalwerkplaats
Bron	Gevaar voorkomen of bij de bron verminderen	Geen onbekend of onnodig gecoat materiaal verhitten; een minder stofvormende of minder schadelijke bewerking kiezen als het ontwerp dat toelaat.
Collectief technisch	Meerdere personen tegelijk beschermen	Bronafzuiging, vaste afscherming, vonkenscherm, machinebeveiliging, fysieke scheiding van heet-werkzone en looproute.
Individueel of organisatorisch	Blootstelling of werkwijze organiseren	Taakbeperking, werkvolgorde, markering, bevoegdheden, toezicht, onderhoudsprocedure, toegangsbeperking.
PBM	Bescherming op de persoon	Taakgeschikte oog- of gelaatsbescherming, gehoorbescherming, veiligheidsschoeisel, beschermende kleding of ademhalingsbescherming volgens RI&E en instructie.

Bij gevaarlijke stoffen gebruikt de Nederlandse Arbeidsinspectie ook de STOP-strategie: substitutie, technische maatregelen, organisatorische maatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen. Voor lasrook is bronafzuiging dicht bij de bron een belangrijk voorbeeld van een technische maatregel.

SBB en het keuzedeel Smeden

SBB registreert in de Nederlandse kwalificatiestructuur het keuzedeel Smeden, K0486, met een studielast van 240 SBU. Het is een verbredend keuzedeel voor een beginnend beroepsbeoefenaar in de metaalbewerking of een aanverwante branche. De beschreven werkprocessen omvatten onder andere Bereidt smeedwerkzaamheden voor, het beheersen van het smidsvuur, het bewerken en vervormen van metaal, meten en controleren en afronden.

Voor deze module is vooral Bereidt smeedwerkzaamheden voor relevant. SBB vermeldt bij K0486 Certificaten: Nee en Beroepsvereisten: Nee. Het volgen van deze aiMOOC of het SBB-keuzedeel betekent daarom niet automatisch dat je een los landelijk veiligheidscertificaat, lascertificaat of buitenlandse beroepsbevoegdheid bezit.

NEN-normen als informatiebron

NEN is in Nederland het nationale normalisatie-instituut. Normen kunnen helpen bij het specificeren en selecteren van arbeidsmiddelen en PBM. De precieze verplichting om een norm toe te passen hangt af van wetgeving, productregelgeving, contracten, RI&E, fabrikantinstructies en de concrete werksituatie. Controleer daarom vóór een inkoop- of selectiebesluit altijd de actuele uitgave bij NEN.

Voor deze module zijn voorbeelden van relevante normen:

Onderwerp	Voorbeeld van actuele norminformatie	Betekenis voor de voorbereiding
Oog- en gelaatsbescherming	NEN-EN-ISO 16321-1:2022 met wijziging A1:2025	Selecteer bescherming die past bij het beoordeelde gevaar, bijvoorbeeld impact, deeltjes, hitte of optische straling.
Gehoorkappen	NEN-EN 352-1:2020	Controleer passendheid, demping, combinatie met andere PBM en instructies.
Mechanisch beschermende handschoenen	NEN-EN 388:2016+A1:2019	Kies handschoenen op basis van de taak; bij draaiende delen kan een handschoen juist een meesleurrisico opleveren.
Veiligheidsschoeisel	NEN-EN-ISO 20345:2022 met A1:2024	Kies de juiste eigenschappen op basis van de risico's, ondergrond, hitte en mechanische belasting.

Van werkorder naar veilige werkvoorbereiding

Een goede smid leest vóór het werk niet alleen de vorm van het eindproduct, maar ook de risico's van de gekozen route. Bij kunstsmeedwerk kan dezelfde sierhaak bijvoorbeeld via verschillende combinaties van afkorten, verhitten, smeden, ponsen, boren, slijpen en eventueel verbinden worden gemaakt. Elke combinatie heeft andere gevaren, hulpmiddelen en controlemomenten.

Werkvoorbereidingsstroom:

Werkorder	Materiaal	Procesroute	Risico's	Beheersmaatregelen	Gereedschap en werkplek	Briefing en vrijgave	Uitvoering onder instructie
Wat moet worden gemaakt?	Welk materiaal is aantoonbaar geschikt?	Welke bewerkingen zijn echt nodig?	Wat kan letsel of blootstelling veroorzaken?	Welke maatregel staat het hoogst in de hiërarchie?	Is alles geschikt en in orde?	Begrijpt iedereen taak, rollen en stopcriteria?	Pas daarna starten.

Werkopdracht en kwaliteitseisen lezen

Begin met de werkorder, technische tekening, schets of restauratiebeschrijving. Leg minstens vast: functie van het werkstuk, materiaalsoort en afmetingen, vorm en maatvoering, toleranties, zichtvlakken, oppervlaktetoestand, eventuele montagepunten, gewenste afwerking, aantallen en afgesproken controlemomenten. Bij een restauratieopdracht leg je ook vast welke bestaande delen behouden moeten blijven en welke ingreep reversibel of zo beperkt mogelijk moet zijn.

Kwaliteit en veiligheid horen bij elkaar. Als je maatvoering pas na het smeden ontdekt, moet je mogelijk onnodig opnieuw verhitten of extra materiaal wegslijpen. Dat verhoogt energiegebruik, blootstelling en foutkans. Een goed voorbereide maat- en controlevolgorde beperkt daarom zowel uitval als risico.

Materialen kennen vóór je ze bewerkt

Voor een oefenwerkstuk kan een docent of praktijkopleider bijvoorbeeld een bekende kwaliteit laagkoolstofstaal voorschrijven. Gebruik niet zomaar restmateriaal waarvan samenstelling, coating of eerder gebruik onbekend is. Verzinkt, geverfd, geolied of anders behandeld metaal kan bij verhitting of bewerking ongewenste dampen, rook of stof opleveren. Onbekend materiaal wordt geïdentificeerd of apart gezet totdat de verantwoordelijke persoon de toepassing heeft beoordeeld.

Controleer voor de voorbereiding:

Vraag	Goed bewijs
Is het materiaal geïdentificeerd?	Materiaalaanduiding, werkorder, leverinformatie of goedgekeurde voorraadregistratie.
Is er een coating of vervuiling?	Visuele controle én beschikbare product- of materiaalinformatie; twijfel betekent niet verhitten of bewerken tot beoordeling.
Past de doorsnede bij tang en bewerking?	Proefpassing met koud materiaal volgens instructie, zonder draaiende of hete processen.
Is voldoende maar niet te veel materiaal voorbereid?	Zaag- of kniplijst met ruimte voor de voorgeschreven bewerkingsmarge.
Kan restmateriaal veilig worden hergebruikt?	Afmeting, materiaalidentiteit en toestand blijven traceerbaar.

Gereedschappen, machines en werkplek

Handgereedschap en smeedgereedschap

Veelgebruikte hulpmiddelen zijn onder andere smeedhamers, voorhamers, smeedtangen, zet- en vormgereedschappen, doorslagen, beitels, borstels, meetgereedschap en het aambeeld. Voor de voorbereiding gaat het niet om zoveel mogelijk gereedschap klaarleggen, maar om het juiste gereedschap in goede staat.

Controlepunten voor handgereedschap zijn bijvoorbeeld een deugdelijk bevestigde hamerkop, een steel zonder ernstige schade, een passend slagvlak, geen ongecontroleerde bramen of paddenstoelvorming op slag- en doorslaggereedschap, een stabiel opgesteld aambeeld en een tang die het koude proefstuk betrouwbaar omsluit volgens de werkplekinstructie. Een tang die alleen met extreme knijpkracht grip houdt, past niet goed bij de taak.

Machines en arbeidsmiddelen

Bij artistieke metaalbewerking kunnen ook een bandschuurmachine, haakse slijper, kolomboormachine, hydraulische pers, mechanische hamer, lasapparatuur of afzuiginstallatie worden gebruikt. Machineveiligheid is niet alleen relevant tijdens productie, maar ook bij instellen, schoonmaken, onderhoud en storingzoeken.

Plan vóór gebruik:

Controlepunt	Voorbereidingsbesluit
Beveiligingen en afscherming	Niet verwijderen of omzeilen. Bij een defect: machine buiten gebruik melden volgens de werkplekprocedure.
Gereedschap of slijpschijf	Alleen het type, de maat en het toerentalbereik gebruiken dat volgens machine- en fabrikantvoorschrift geschikt is.
Vastzetten van werkstuk	Kies een voorziening waarmee handen uit de gevarenzone blijven.
Afzuiging	Controleren of de voorgeschreven afzuiging aanwezig, aangesloten en operationeel is vóór een stof- of rookvormende bewerking.
Instellen of onderhoud	Alleen uitvoeren volgens bevoegdheid en de voorgeschreven procedure voor veiligstellen, bijvoorbeeld een lock-out-, tag-out- of try-outprocedure wanneer het bedrijf die voorschrijft.
Kleding en sieraden	Loshangende delen, lang haar en sieraden mogen niet in de buurt van bewegende delen kunnen komen.
Handschoenen bij draaiende delen	Niet automatisch gebruiken. Volg de machinegebonden risicoanalyse en instructie; een handschoen kan door een draaiend deel worden gegrepen.

Werkplekinrichting

Een veilige smederij heeft duidelijke zones. Plan zodat personen die niet aan de taak deelnemen niet onverwacht door een gebied met vonken, heet materiaal, bewegende lasten of lawaai hoeven te lopen.

Zone	Functie	Voorbereidingscriterium
Koude materiaalzone	Voorraad en maatvoering	Materiaalidentiteit en reststukken blijven herkenbaar; looppaden blijven vrij.
Heet-werkzone	Verhitten, smeden en tijdelijk neerleggen van heet werk	Duidelijk afgescheiden volgens lokale instructie; brandbare materialen verwijderd; hittebestendige neerlegplaats beschikbaar.
Machinezone	Slijpen, boren of andere machinale bewerkingen	Afscherming, werkstukfixatie, afzuiging en veilige bedieningsruimte zijn beschikbaar.
Controlezone	Meten, vergelijken en documenteren	Rustige, schone plek waar heet materiaal niet per ongeluk kan worden aangeraakt.
Afval- en restmateriaalzone	Scheiden van metaal, slijpresidu en andere afvalstromen	Reststukken, hete delen en mogelijk gevaarlijk afval worden volgens de bedrijfsprocedure gescheiden.

Belangrijkste risico's en beheersing

Hitte, brand en rondvliegende deeltjes

Heet staal kan ook nadat de zichtbare gloed is verdwenen nog brandwonden veroorzaken. Beoordeel daarom niet alleen op kleur. Plan een vaste neerlegplaats voor heet materiaal, een afgesproken markering of andere lokale methode om anderen te waarschuwen en een tang die bij het werkstuk past. Richt de werkzone zo in dat hamerslag, hamerslagsschilfers en vonken niet richting omstanders of looproutes gaan.

Brandpreventie begint vóór het vuur wordt gebruikt: verwijder brandbare materialen uit de relevante zone, controleer dat voorgeschreven blus- en noodvoorzieningen bereikbaar zijn en ken de lokale meld- en ontruimingsprocedure. Het bedienen of aansluiten van gasvoorzieningen of andere energiebronnen hoort alleen bij je taak als je daarvoor geïnstrueerd en bevoegd bent.

Geluid en trillingen

Hamerslagen op een aambeeld, slijpen, mechanische hamers en andere machines kunnen een hoge geluidsbelasting veroorzaken. De blootstelling moet via de RI&E en waar nodig met metingen worden beoordeeld. Volgens het Nederlandse arbokader moet passende gehoorbescherming beschikbaar worden gesteld vanaf de relevante onderste actiewaarde van 80 dB(A), en vanaf 85 dB(A) moet gehoorbescherming worden gebruikt. Boven deze niveaus zijn ook technische en organisatorische maatregelen van belang. Alleen op gevoel beoordelen of iets 'te hard' klinkt is onvoldoende.

Plan daarom eerst stillere methoden, onderhoud, demping, afscherming of afstand als die uitvoerbaar zijn. Kies daarna taakgeschikte gehoorbescherming die samen met bijvoorbeeld een veiligheidsbril of gelaatsscherm goed blijft passen.

Stof, rook en coatings

Slijpen kan stof en deeltjes veroorzaken. Lassen en aanverwante processen kunnen lasrook vormen: een mengsel van fijne deeltjes, gassen en dampen. De samenstelling hangt af van proces, basismateriaal en toevoegmateriaal. Bij roestvast staal kunnen onder meer chroom- en nikkelverbindingen een aandachtspunt zijn.

Plan de beheersing zo hoog mogelijk in de arbeidshygiënische strategie. Voor lasrook noemt de Nederlandse Arbeidsinspectie onder meer een minder schadelijk proces of andere verbindingstechniek, bronafzuiging en mechanische ventilatie, afscheiding van de laszone en pas daarna persoonlijke ademhalingsbescherming wanneer die volgens de beoordeling nodig is.

Verhit of slijp geen materiaal met een onbekende coating of vervuiling op eigen initiatief. Laat materiaal en proces eerst beoordelen.

Beknelling, snijden en meesleuren

Snijranden, zware staven, bankschroeven, persen, mechanische hamers en draaiende machines kunnen knel-, snij- of meesleurrisico's geven. Zorg dat werkstukken vóór een bewerking stabiel kunnen worden ondersteund of opgespannen. Voor roterende machines gelden de machinebeveiliging en lokale instructie; handschoenen zijn daar niet automatisch veilig. Voer geen reiniging, blokkade-oplossing of instelling uit op een machine waarvoor je niet bent geïnstrueerd of gemachtigd.

Ergonomie en fysieke belasting

Een goede voorbereiding beperkt onnodig tillen, reiken en herhaald corrigeren. Stem werkhoogte, materiaalpositie, hamergewicht en hulpmiddelen af op de persoon en de taak. Gebruik til- of positioneerhulpmiddelen wanneer de werkplek dat voorschrijft. Bespreek aanpassingen met docent of praktijkopleider wanneer lichaamslengte, kracht, mobiliteit, gehoor, zicht of andere persoonlijke factoren vragen om een andere werkplekinrichting. Inclusief vakonderwijs betekent dat veiligheidsinstructie begrijpelijk en uitvoerbaar moet zijn voor de daadwerkelijke leerling, niet voor een denkbeeldige gemiddelde gebruiker.

Demonstratie: een sierhaak veilig voorbereiden

Deze demonstratie gaat bewust alleen over planning en voorbereiding. Het smidsvuur wordt hier niet aangestoken en er worden geen gevaarlijke machines bediend. Het voorbeeld is een eenvoudige artistieke wandhaak uit een door de docent of praktijkopleider voorgeschreven staalsoort.

Lees de werkorder. Leg functie, hoofdafmetingen, bevestiging, vorm, zichtvlakken, afwerking, toleranties en controlemomenten vast. Vraag bij onduidelijkheid om verduidelijking vóór je materiaal pakt.
Bevestig het materiaal. Controleer materiaalidentiteit, doorsnede, lengte, coating en vervuiling. Onbekend of verdacht materiaal gaat in quarantaine of terug naar de aangewezen opslag voor beoordeling.
Kies de procesroute. Noteer alleen de noodzakelijke stappen, bijvoorbeeld afkorten, vormen, controleren en afwerken. Voeg slijpen, boren of lassen niet toe als de werkorder dat niet vraagt.
Maak een taakrisico-overzicht. Koppel aan elke geplande bewerking gevaren zoals hitte, deeltjes, lawaai, stof, rook, snijden, knellen, brand en fysieke belasting.
Kies beheersmaatregelen in volgorde. Begin met bronmaatregelen, daarna collectieve technische maatregelen, vervolgens organisatorische maatregelen en ten slotte PBM. Leg vast wie voor een voorziening verantwoordelijk is.
Selecteer gereedschap. Kies een tang die op koud materiaal goed past, het juiste slag- en meetgereedschap en alleen arbeidsmiddelen waarvoor de taak en gebruiker zijn vrijgegeven.
Controleer de werkplek. Houd looproutes vrij, bepaal de heet-werkzone en koude materiaalzone, controleer afscherming, verlichting, afzuiging en bereikbaarheid van noodvoorzieningen volgens lokale instructie.
Selecteer PBM. Baseer oog-, gelaats-, gehoor-, voet-, kleding-, hand- en eventuele ademhalingsbescherming op de RI&E en taak. Controleer onderlinge compatibiliteit en conditie.
Doe de briefing. Bespreek werkvolgorde, taakverdeling, communicatie, stopcriteria en wat te doen bij een afwijking. Gebruik een LMRA alleen als aanvullende laatste check wanneer de werkplek die methode hanteert.
Vraag vrijgave. Start de praktische uitvoering pas nadat de docent, praktijkopleider of andere verantwoordelijke volgens de lokale procedure akkoord heeft gegeven. Verandert iets wezenlijks, dan stop je en beoordeel je opnieuw.

Kwaliteitscriteria voor de voorbereiding

Een voorbereiding is pas goed als zij aantoonbaar uitvoerbaar én veilig is.

Criterium	Controleerbare aanwijzing
Opdrachtbegrip	Maatvoering, functie, materiaal, afwerking en tolerantie zijn vastgelegd en tegenstrijdigheden zijn besproken.
Materiaalzekerheid	Materiaal en coating zijn geïdentificeerd; twijfelgevallen zijn niet stilzwijgend gebruikt.
Logische procesvolgorde	Onnodige verhitting, verplaatsing en nabewerking zijn voorkomen.
Risicobeheersing	Maatregelen volgen aantoonbaar de arbeidshygiënische strategie.
Geschikte arbeidsmiddelen	Gereedschappen en machines passen bij de taak, zijn zichtbaar in orde en worden binnen bevoegdheid gebruikt.
Werkpleklayout	Looproutes, heet werk, machines, afzuiging, opslag en controleplekken hinderen elkaar niet.
PBM-keuze	Elk PBM heeft een concreet beoordeeld gevaar als reden en past bij andere gedragen middelen.
Controleplan	Meetmomenten en acceptatiecriteria zijn vóór de uitvoering bekend.
Stopcriteria	Iedereen weet wanneer niet te starten, wanneer te stoppen en aan wie te melden.

Veelgemaakte fouten

Fout	Waarom riskant of inefficiënt	Betere aanpak
Alleen PBM opschrijven	Het gevaar blijft mogelijk volledig bestaan.	Onderzoek eerst bron-, technische en organisatorische maatregelen.
Een oude werkvoorbereiding kopiëren	Materiaal, machine, persoon of werkplek kan veranderd zijn.	Controleer de actuele RI&E, instructie en werkelijke taak.
Restmateriaal zonder herkomst gebruiken	Samenstelling of coating kan onbekend zijn.	Houd materiaal traceerbaar en laat twijfel beoordelen.
Te veel gereedschap rond het aambeeld leggen	Vergroot struikel-, verwissel- en contactrisico.	Leg alleen benodigd gereedschap op vaste, veilige plaatsen klaar.
Een beschadigd gereedschap toch even gebruiken	Kleine schade kan tijdens belasting verergeren.	Meld, label of leg buiten gebruik volgens de lokale procedure.
Handschoenen als universele oplossing zien	Bij draaiende delen kunnen handschoenen juist worden meegesleurd.	Volg taak- en machinegebonden beoordeling.
Heet staal alleen aan de kleur herkennen	Donker metaal kan nog ernstige brandwonden veroorzaken.	Gebruik de afgesproken heet-metaalprocedure en vaste neerlegzone.
Slijpen of lassen toevoegen om een pasfout te herstellen	Meer stof, rook, geluid en nabewerking ontstaan.	Voorkom de fout met maatvoering en tussentijdse controle.
Afzuiging pas aanzetten als je rook ziet	Onzichtbare blootstelling kan dan al plaatsvinden.	Controleer voorgeschreven bronafzuiging vóór het werk.
Doorgaan na een onverwachte wijziging	De eerdere risicobeoordeling kan niet meer passen.	Stop, meld en laat de taak opnieuw beoordelen.

Duurzaamheid en vakmanschap

Veiligheid en duurzaamheid versterken elkaar wanneer je verspilling voorkomt zonder beheersmaatregelen te schrappen. Een goed voorbereide smid gebruikt de juiste lengte materiaal, bewaart bruikbare reststukken met materiaalidentiteit, voorkomt onnodig opnieuw verhitten, plant controle vóór energie-intensieve nabewerking en onderhoudt gereedschap zodat het lang meegaat.

Kies waar de werkorder het toelaat materiaal met een passende herkomst en ontwerp onderdelen met herstelbaarheid en lange levensduur in gedachten. Sorteer metaalresten en andere afvalstromen volgens de lokale procedure. Slijpstof, verfresten, oliehoudend afval of andere mogelijk gevaarlijke resten behandel je niet als gewoon schroot wanneer de bedrijfsinstructie dat niet toestaat.

Veiligheid heeft voorrang op materiaal- of energiebesparing. Een afzuiging uitschakelen, een beveiliging weglaten, te weinig verlichting gebruiken of te lang doorwerken om energie of materiaal te besparen is geen duurzame keuze.

Reflectie en professionele communicatie

Een vakmens kan zijn voorbereiding uitleggen. Gebruik voor een startbespreking bijvoorbeeld deze vijf vragen:

Wat is precies de opdracht en wanneer is het resultaat goed?
Welke gevaren ontstaan door materiaal, proces, arbeidsmiddel en omgeving?
Welke beheersmaatregelen hebben we gekozen en waarom staan die op deze plaats in de hiërarchie?
Welke afwijkingen zijn stopcriteria en wie neemt daarna de beslissing?
Welke stap kan veiliger, inclusiever, zuiniger of met minder nabewerking zonder kwaliteit te verliezen?

Een goede veiligheidscultuur maakt het normaal dat een leerling vragen stelt, een onduidelijke opdracht laat verduidelijken en werk stillegt bij een niet-beoordeelde afwijking. Productiesnelheid of groepsdruk zijn nooit geldige redenen om een essentiële veiligheidscontrole over te slaan.

Video's voor toepassing op de RI&E

De volgende Nederlandstalige video's zijn opgenomen in de officiële uitleg over de RI&E op Ondernemersplein. Bekijk ze als context en vertaal de stappen daarna naar de smederij of metaalwerkplaats. De actuele werkplekinstructie blijft leidend.

Bronnen en controlepunten

De inhoud is voor expertreview gecontroleerd op 1 september 2026. Omdat wetgeving, normen, kwalificatiedossiers en lokale instructies kunnen veranderen, controleer je vóór gebruik altijd de actuele officiële bron.

Instantie	Waarvoor gebruikt in deze module	Officiële bron
Arboportaal, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid	RI&E, plan van aanpak, arbeidshygiënische strategie en PBM	Risico-inventarisatie en -evaluatie
Nederlandse Arbeidsinspectie	Machineveiligheid, procedures bij onderhoud en beheersing van lasrook	Machineveiligheid en Lasrook
Overheid.nl, Wettenbank	Actuele tekst van de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit	Arbeidsomstandighedenwet
SBB	Nederlandse mbo-kwalificatiestructuur en keuzedeel Smeden K0486	Keuzedeel Smeden
NEN	Normalisatie-informatie voor onder meer oogbescherming, gehoorbescherming, handschoenen en veiligheidsschoeisel	NEN

Interactieve opdrachten

Quiz: test je kennis

Wat vormt in een Nederlands bedrijf de basis voor het systematisch inventariseren en beoordelen van arbeidsrisico's? (De risico-inventarisatie en -evaluatie) (!De verkoopcatalogus van de gereedschapsleverancier) (!De persoonlijke voorkeur van de meest ervaren smid) (!Alleen de handleiding van één machine)

Welke maatregel heeft volgens de arbeidshygiënische strategie in principe de hoogste prioriteit? (Het gevaar bij de bron voorkomen of verminderen) (!Meteen persoonlijke beschermingsmiddelen kiezen) (!De taak sneller uitvoeren) (!Alleen een waarschuwingsbord ophangen)

Wat doe je wanneer een nieuwe machine of een wezenlijk andere werkmethode risico's verandert? (De risico's en maatregelen opnieuw laten beoordelen en de RI&E waar nodig aanpassen) (!De oude werkvoorbereiding ongewijzigd blijven gebruiken) (!Alleen extra handschoenen aantrekken) (!Wachten tot er eerst een incident gebeurt)

Wat is de juiste reactie op een zichtbaar defect aan een arbeidsmiddel vóór de taak begint? (Niet gebruiken en het defect melden volgens de lokale procedure) (!Het defect tijdelijk verbergen met tape) (!De machine sneller laten draaien zodat de taak korter duurt) (!Het risico negeren als de opdracht klein is)

Waarom zijn handschoenen niet automatisch veilig bij een draaiende machine? (Ze kunnen door bewegende delen worden gegrepen en meegesleurd) (!Ze maken elke meting onnauwkeurig) (!Ze zijn in Nederland verboden bij alle metaalbewerking) (!Ze vervangen altijd de machineafscherming)

Welke maatregel staat bij lasrook hoger in de beheershiërarchie dan alleen ademhalingsbescherming? (Bronafzuiging en passende technische ventilatie) (!Langer doorwerken om de taak eerder af te ronden) (!Het werkstuk dichter bij het gezicht houden) (!Alleen de werkplaatsdeur sluiten)

Wat geldt in Nederland bij een beoordeelde geluidsblootstelling van 85 dB of hoger? (Gehoorbescherming moet worden gebruikt en technische of organisatorische maatregelen blijven belangrijk) (!Gehoorbescherming is dan altijd verboden) (!Alleen bezoekers hoeven gehoorbescherming te dragen) (!De RI&E speelt bij geluid geen rol)

Welke uitspraak over SBB-keuzedeel Smeden K0486 is juist? (Het bevat het voorbereiden van smeedwerkzaamheden maar vermeldt geen afzonderlijk certificaat) (!Het geeft automatisch een internationaal lascertificaat) (!Het is uitsluitend een Belgische beroepskwalificatie) (!Het vervangt de Nederlandse arbowetgeving)

Wat is de beste voorbereiding wanneer de coating van een stuk reststaal onbekend is? (Het materiaal niet verhitten of bewerken totdat het is geïdentificeerd en beoordeeld) (!Het direct in het heetste deel van het vuur leggen) (!De coating negeren als het staal zwaar aanvoelt) (!Alleen een andere hamer kiezen)

Wat doe je als tijdens het werk een belangrijke voorwaarde verandert die niet in de voorbereiding stond? (Stoppen, de afwijking melden en opnieuw laten beoordelen) (!Altijd doorgaan zolang het werkstuk nog bruikbaar lijkt) (!De wijziging pas na afloop noteren) (!Alleen sneller werken om tijdverlies te beperken)

Geheugenspel

RI&E	Bedrijfsbrede inventarisatie en beoordeling van arbeidsrisico's
Plan van aanpak	Overzicht van maatregelen, verantwoordelijkheid en planning voor verbetering
Bronmaatregel	Maatregel die een gevaar voorkomt of direct bij de oorsprong vermindert
Bronafzuiging	Technische voorziening die rook of stof dicht bij de ontstaansplaats afvangt
LMRA	Aanvullende laatste taakcheck die sommige werkplekken vlak voor de start gebruiken
Tangenpassing	Controle of een smeedtang het werkstuk passend en betrouwbaar kan omvatten
Stopwerkcriterium	Vooraf afgesproken situatie waarin je niet start of het werk onderbreekt

Slepen en neerzetten

Koppel elk onderdeel van de voorbereiding aan het passende bewijs.	Veilige werkvoorbereiding
Werkopdracht	Tekening, maatvoering, tolerantie en afgesproken afwerking
Materiaalcontrole	Identiteit, doorsnede, toestand en bekende coating
Gereedschapscontrole	Geschiktheid, zichtbare staat, beveiliging en fabrikantvoorschrift
Werkplekinrichting	Vrije looproutes, gescheiden heet-werkzone en beschikbare afzuiging
PBM-keuze	Taakgeschikte bescherming gekoppeld aan een beoordeeld gevaar
Vrijgave	Briefing en akkoord van de verantwoordelijke volgens de lokale procedure

Kruiswoordraadsel

Risico	Welke term betekent de combinatie van een gevaar en de kans op schadelijke gevolgen in de werkcontext?
Afzuiging	Welke technische voorziening vangt stof of rook dicht bij de bron af?
Werkorder	Welk document beschrijft wat je moet maken en aan welke eisen het resultaat moet voldoen?
Smeedtang	Welk handgereedschap gebruik je om passend smeedwerk op afstand te kunnen vasthouden?
Werkzone	Hoe heet een afgebakend deel van de werkplaats met een specifieke functie of risico?
Inspectie	Welk woord past bij het systematisch controleren van staat, werking of resultaat?

Open opdrachten

Eenvoudig

Veiligheidskaart werkplaats: Maak op basis van een door de docent goedgekeurde foto of plattegrond een annotatie met koude materiaalzone, heet-werkzone, machinezone, looproutes en controleplek; voer daarbij geen gevaarlijke handeling uit.
Gereedschapscontrole: Inspecteer onder toezicht vijf niet-aangedreven handgereedschappen en noteer per gereedschap doel, zichtbaar defect, actie bij defect en veilige opslagplaats.
Werkorder lezen: Markeer in een oefenwerkorder alle gegevens die je nodig hebt voor materiaalkeuze, maatvoering, procesvolgorde, kwaliteitscontrole en veiligheid en noteer welke informatie nog ontbreekt.
Risicowoorden in beeld: Maak een toegankelijke éénpagina-infographic in het Nederlands met RI&E, bronmaatregel, collectieve maatregel, PBM, stopwerkcriterium en bronafzuiging en voeg korte alt-teksten toe.

Standaard

Werkplekplattegrond: Ontwerp een schaalvrije plattegrond voor de voorbereiding van een kleine smeedopdracht en onderbouw de plaats van opslag, aambeeld, heet-werkzone, machines, afzuiging, looproute en controleplek.
Taakrisicoanalyse sierhaak: Maak met een bestaande school- of bedrijfs-RI&E als uitgangspunt een taakrisico-overzicht voor de voorbereiding van de sierhaak en laat dit door docent of praktijkopleider beoordelen vóór enige praktijkuitvoering.
PBM-onderbouwing: Kies voor drie fictieve werksituaties passende PBM en leg per keuze uit welk gevaar overblijft nadat bron-, technische en organisatorische maatregelen zijn bekeken; controleer ook of de PBM samen gedragen kunnen worden.
Materiaalpaspoort: Ontwerp een eenvoudig materiaalpaspoort voor smeedstaal met herkomst, materiaalaanduiding, coatingstatus, afmetingen, restlengte, opslagplaats en hergebruiksmogelijkheid.

Gevorderd

Interview preventiemedewerker: Interview met toestemming een preventiemedewerker, docent of praktijkopleider over hoe RI&E, plan van aanpak, werkplekinstructie en stopwerkcriteria in de metaalwerkplaats samenkomen en anonimiseer persoonlijke gegevens.
Procesverbetering: Analyseer een bestaande, door de docent verstrekte werkvoorbereiding en ontwerp een veiliger en duurzamer alternatief dat minder onnodige verhitting, transport of nabewerking vraagt zonder een beschermingsmaatregel te verminderen.
Expertreview bronnen: Controleer minimaal drie actuele officiële Nederlandse bronnen uit deze cursus en maak een reviewlog met datum, gewijzigde informatie, mogelijke impact op de cursus en voorstel voor correctie; maak geen buitenlandse gelijkwaardigheidsclaim.
Instructievideo startbriefing: Maak onder begeleiding een korte video van alleen de voorbereiding en startbriefing van een smeedopdracht, zonder heet werk of draaiende machines uit te voeren; behandel taak, zones, maatregelen en stopcriteria en respecteer privacy en toestemming.

Gekoppelde leergebieden

Veilige planning en voorbereiding in de smederij

Begrippenlijst

Begrip	Betekenis in deze module
RI&E	Risico-inventarisatie en -evaluatie: de systematische inventarisatie en beoordeling van arbeidsrisico's binnen een bedrijf.
Plan van aanpak	Onderdeel bij de RI&E waarin staat welke maatregelen worden genomen, met planning en verantwoordelijkheid.
Arbeidshygiënische strategie	Voorkeursvolgorde waarbij risico's eerst bij de bron en collectief worden aangepakt en PBM als latere stap worden ingezet.
Bronmaatregel	Maatregel die het gevaar voorkomt of vermindert op de plek waar het ontstaat.
Collectieve maatregel	Technische of ruimtelijke maatregel die meerdere mensen tegelijk beschermt, zoals afscherming of bronafzuiging.
PBM	Persoonlijk beschermingsmiddel dat de drager beschermt tegen een resterend beoordeeld gevaar.
Arbeidsmiddel	Gereedschap, machine, installatie of ander middel dat bij het werk wordt gebruikt.
Bronafzuiging	Afzuiging die rook, damp of stof zo dicht mogelijk bij de bron afvangt.
Lasrook	Mengsel van fijne deeltjes, gassen en dampen dat bij lassen en aanverwante processen kan ontstaan.
LMRA	Laatste-minuut-risicoanalyse: een aanvullende korte check vlak vóór de taak wanneer de werkplek die methode hanteert; geen vervanging van de RI&E.
Tangenpassing	Beoordeling of de bek van een smeedtang passend en betrouwbaar om het werkstuk sluit.
Stopwerkcriterium	Vooraf bepaalde afwijking of gevaarlijke situatie waarbij je niet start of direct stopt en meldt.
Werkzone	Afgebakend deel van de werkplaats met een bepaalde functie, toegang of risicoprofiel.
Traceerbaarheid	Mogelijkheid om materiaalsoort, herkomst, toestand en relevante bewerkingsinformatie te blijven volgen.

aiMOOC-projecten

Diesen aiMOOC als Battle spielen: Physik, Klasse 5-6, G-Niveau

Frag mich zum aktuellen Lerninhalt oder wähle eine kurze Hilfe.

Textmodus bereit

Sprache